Η αμπελοκαλλιέργεια στις Λεύκες (1ο μέρος) του Ευάγγελου Νικ. Καστανιάς

> Απόψεις

 

Τα ίχνη της καλλιέργειας του αμπελιού και της παραγωγής του κρασιού χάνονται στα βάθη των αιώνων.

 

Τα ίχνη της καλλιέργειας του αμπελιού και της παραγωγής του κρασιού χάνονται στα βάθη των αιώνων.

Σύμφωνα με τις απόψεις παλαιοντολόγων το αμπέλι έχει προϊστορία  πολλών εκατομμυρίων ετών.

Πριν από την εποχή των παγετώνων ευδοκιμούσε στην πολική ζώνη κυρίως στην Ισλανδία, τη Βόρεια Ευρώπη αλλά και τη βορειοδυτική Ασία. Αργότερα ξαπλώθηκε στις θερμότερες περιοχές. Κατά τους μελετητές, θεωρείται ότι στην ευρύτερη περιοχή νότια του Καυκάσου γεννήθηκε, γύρω στο 7000-6000 π. Χ., η «άμπελος η οινοφόρος», από όπου και διαδόθηκε, γύρω στο τέλος της 5ης χιλιετίας, η καλλιέργεια της στη Μεσοποταμία, Συρία, Αίγυπτο και την Ελλάδα, από την οποία μεταφέρθηκε πρώτα στη Σικελία και κατόπι στην ιταλική χερσόνησο και τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Στην ελληνική μυθολογία το αμπέλι και το κρασί έχουν χωριστή θέση και αρκετοί μύθοι σχετίζονται με το αμπέλι και τα παράγωγά του (σταφύλι, κρασί κλπ). Κατά τη μυθολογία, ο πρώτος που δίδαξε την αμπελοκαλλιέργεια και την τέχνη της οινοποιίας θεωρείται ο Θεός Διόνυσος, που ήταν γιος του Δία και της Σεμέλης, κόρης του βασιλιά της Θήβας Κάδμου και της Αρμονίας. Για το σταφύλι, ο μύθος λέει ότι η ονομασία του προέρχεται από τον Στάφυλο, ο οποίος ήταν γιος του Διονύσου και της Αριάδνης, κόρης του βασιλιά της Κρήτης Μίνωα Β’.

Σε άλλο μύθο αναφέρεται ότι, ο Στάφυλος ήταν βοσκός του βασιλιά της Αιτωλίας Οινέα, ο οποίος καθώς έβοσκε τις κατσίκες του βασιλιά, παρατήρησε ότι μια απ’ αυτές τρώγοντας συνέχεια ένα συγκεκριμένο καρπό, πάχαινε περισσότερο από τις άλλες. Ο βοσκός ενημέρωσε το βασιλιά του, ο οποίος του είπε να μαζέψει απ’ αυτό τον καρπό και να του τον πάει. Ο Οινέας έφαγε από τον καρπό και έμεινε ενθουσιασμένος από τη νοστιμιά του. Έστυψε τότε τους ζουμερούς καρπούς και απήλαυσε  τον πλούσιο χυμό τους, τον οποίο ονόμασε «οίνο» και στον καρπό έδωσε το όνομα «σταφύλι», από το όνομα του βοσκού (Στάφυλος).

Πολλοί αρχαίοι Έλληνες ποιητές και συγγραφείς, αναφέρονται στα έργα τους στο αμπέλι και το κρασί. Σύμφωνα με τον Κλέαρχο τον Σολέα, ο πρώτος που ανακάλυψε την τέχνη της οινοποιίας ήταν ο Μάρωνας (ιερέας του Απόλλωνα στον Ίσμαρο της Θράκης), γιος του Ευάνθη, τον οποίο τιμούσαν στη Μαρώνεια της Θράκης. Στα Ομηρικά έπη, ο οίνος αναφέρεται σε πολλές περιπτώσεις και περιγράφεται ως: ηδύς (γλυκός), μελιηδύς (γλυκός σαν μέλι), μελίφρων (ευχάριστος, τερπνός), θεϊκός, μέλας (μαύρος), ερυθρός, ακηράσιος (άκρατος, αγνός),  ηδύποτος (γλυκόπιοτος) κ.ά. Και με οίνο από τη Μαρώνεια (Μαρώνιο οίνο) ο Οδυσσέας μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο για να τον τυφλώσει. Ο Όμηρος αναφέρεται και στο αμπέλι, και μιλάει για τα κλήματα που υπήρχαν στο αμπέλι του βασιλιά της Ιθάκης Λαέρτη, και περιγράφει μια σκηνή τρύγου που απεικονίζεται στην ασπίδα του Αχιλλέα. Χαρακτηρίζει «πολυστάφυλον» την Ιστιαία της Εύβοιας και την Άρνη της Βοιωτίας, και «αμπελόεσσα» την Επίδαυρο της Αργολίδος.

Ο θεωρούμενος ως πατέρας της Βοτανικής Θεόφραστος, από τη Λέσβο, περιγράφει στα έργα του «Περί φυτών αιτιών» και «Περί φυτών ιστορίαι», τις αμπελουργικές εργασίες και την οινοποίηση στην αρχαιότητα. Ο πατέρας του Διδακτικού έπους Ησίοδος, στο έπος του «Έργα και Ημέραι», αναφέρει ότι καλλιεργούσε ο ίδιος αμπέλια στην πατρίδα του, την Άσκρα της Βοιωτίας, και δίνει πληροφορίες για την τεχνική της αμπελουργίας και της παραγωγής οίνου. Ο Λέσβιος λυρικός ποιητής Αλκαίος, συμβουλεύει: «πριν απ’ τα’ αμπέλι άλλο δέντρο μη φυτέψεις»

Ο δικός μας, ιαμβικός και ελεγειακός ποιητής, ο Αρχίλοχος, έγραψε αρκετούς στίχους για το κρασί και τα γλέντια, και σε ένα στίχο αποκαλεί τον Διόνυσο «αφέντη». Ο ελεγειακός ποιητής από τα Μέγαρα, Θέογνις, μιλάει για τα αμπέλια της Εύβοιας. Και ο μεγάλος μυθοπλάστης της αρχαιότητας Αίσωπος, αναφέρει το αμπέλι και το σταφύλι στους  μύθους του: «Η αλεπού και το σταφύλι», «Το ελάφι και το αμπέλι», «Ο τράγος και το αμπέλι».

           

Στην Παλαιά Διαθήκη, ο Δαβίδ υμνεί συχνά το προϊόν του αμπελιού «…οίνος ευφραίνει καρδίαν ανθρώπου…». Και στην Καινή Διαθήκη, σε πολλές περιπτώσεις γίνεται λόγος για τον οίνο. Τα θαύματα του Χριστού αρχίζουν με τη μετατροπή του νερού σε οίνο. Και ένα από τα συστατικά της Θείας Κοινωνίας είναι ο οίνος, που συμβολίζει το αίμα του Χριστού, τον οποίο ευλόγησε ο ίδιος ο Χριστός την ώρα του Μυστικού Δείπνου, λέγοντας: «….πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο γαρ εστί το αίμα μου…». Η εκκλησία μας ευλογεί σε ανάλογες περιπτώσεις τον σίτον, τον οίνον και το έλαιον, τα οποία αποτελούν και την τριάδα της βασικής διατροφής του ανθρώπου.

Κατά τους ερευνητές, η πρώτη αμπελουργική περιοχή στην Ελλάδα θεωρούνται οι Φίλιπποι της ανατολικής Μακεδονίας, από το τέλος της προϊστορικής περιόδου (2800-2200 π.Χ.).  Άλλοι υποστηρίζουν ότι, η πρώτη καλλιέργεια αμπελιού στον ελλαδικό χώρο έλαβε χώρα στην Κρήτη. Όπως και να είναι, οι Έλληνες ανέπτυξαν από πολύ παλιά την αμπελοκαλλιέργεια και ιδιαίτερα την οινοποιία, με την παραγωγή του «παυσίλυπου» και «άκρατου οίνου», σχεδόν μονοπωλώντας την αγορά για αιώνες. Ονομασίες όπως: Οινούς, Οινόη, Οινώνη, Οινοπία, Οίνη, Οινοίη, Οινεών, Οινούσα, Οινόφυτα κ.ά., μαρτυρούν τη διαδεδομένη καλλιέργεια του αμπελιού και της οινοποιίας στον ελλαδικό χώρο. Και ο πατέρας της λαογραφίας Εκαταίος ο Μιλήσιος, βεβαιώνει ότι παλαιά οι Έλληνες αποκαλούσαν το αμπέλι «οινάς».

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν αναπτύξει ιδιαίτερα την οινοποιία και θεωρούσαν τον οίνο αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής τους. Τον έπιναν αναμιγμένο με νερό σε αναλογία συνήθως, ένα προς τρία (ένα μέρος οίνου, τρία μέρη νερού) και τον έλεγαν «κεκραμένος οίνος», ενώ τον ανόθευτο, αγνό οίνο, τον έλεγαν «άκρατο» (ανέρωτο). Όλα τα γεύματά τους περιλάμβαναν απαραίτητα και κρασί. Το πρώτο τους γεύμα (πρόγευμα) ήταν το «ακράτισμα», που αποτελούνταν από ψωμί ή παξιμάδι, βρεγμένο (μουσκεμένο) σε «άκρατο» (αγνό, ανόθευτο) οίνο (από τον οποίο πήρε και την ονομασία), και στις προσφιλείς τους συνεστιάσεις, τα περίφημα «συμπόσια», που διαρκούσαν ώρες και πολλές φορές μέρες, ο οίνος έρρεε άφθονος.

Ο επιφανής Αθηναίος φιλόσοφος και ιδρυτής της Ακαδημαϊκής Σχολής, Πλάτων, στον «Πρωταγόρα»,  συνιστά, σε ένα συμπόσιο στους συμπότες του, να διασκεδάζουν με ευπρέπεια, ακόμα κι αν έχουν πιεί πολύ: «κοσμίως καν πάνυ πολύν οίνον πίωσιν». Και αλλού λέει, μην πίνετε για να μεθύσετε  αλλά, για να ευχαριστηθείτε: «μη δια μέθης πίειν, αλλά προς ηδονήν». Συνιστά επίσης  να μην πίνεις μέχρι να μεθύσεις ποτέ, εκτός από τις εορτές: «πίειν δε ουδαμού πρέπον, πλην ταις εορταίς». Ο μαθητής του και ιδρυτής της περιπατητικής φιλοσοφίας, Σταγειρίτης φιλόσοφος Αριστοτέλης συμβουλεύει, να πίνετε, αλλά να μη μεθάτε: «οινωθήσεσθαι μεν, ου μεθύσεσθαι δε». Ο επικός ποιητής από την Αλικαρνασσό, Πανύασις, γράφει ότι, το κρασί είναι το καλύτερο δώρο του Θεού προς τον άνθρωπο. Και ο μεγάλος τραγικός μας ποιητής Ευριπίδης, στις «Βάκχες», αποκαλεί τον οίνο «παυσίλυπον», που λυτρώνει τους θνητούς από τη λύπη, δωρίζει τον ύπνο και τη λησμονιά στις πίκρες της ημέρας, και αποτελεί το καλύτερο φάρμακα για τα βάσανα. Ο λυρικός ποιητής, από την Τέω της Ιωνίας, Ανακρέων, γράφει ότι, όταν πίνω κρασί οι έννοιες μου κοιμούντα: «όταν πίνω οίνον εύδουσιν αι μέριμναι». Ο Αλκαίος, λέει ότι στο κρασί βρίσκεται η αλήθεια: «εν οίνω αληθεία», και ο περίφημος βουκολικός ποιητής από τις Συρακούσες, Θεόκριτος, αποφαίνεται ότι, όταν κάποιος έχει πιεί δείχνει τον πραγματικό του χαρακτήρα και συμπεριφορά: «ο οίνος, ω φίλε παι λέγεται και αλήθεια».

Ο πατέρας της ιατρικής επιστήμης Ιπποκράτης, συνιστούσε το μαύρο κρασί ως φάρμακο κατά διαφόρων ασθενειών. Ο μεγάλος Ελευσίνιος τραγικός ποιητής Αισχύλος, γράφει ότι, ο χαλκός είναι ο καθρέφτης της μορφής, και το κρασί του νου: «κάτοπτρον είδους χαλκός εστί, οίνος δε νοός». Ο κυριότερος εκπρόσωπος της «Νέας Κωμωδίας», Αθηναίος ποιητής, Μένανδρος, λέει ότι, το ανέρωτο κρασί σε κάνει να μην μπορείς να σκεφτείς λογικά: «ο πολύς άκρατος ολίγ’ αναγκάζει φρονείν», και αλλού,  πόση δυσαρέσκεια προκαλεί το κρασί όταν πίνεις πολύ: «ως χαλεπόν εστί οίνος, αν πολύν πίης».

(Συνεχίζεται…)

Ευάγγελος Νικ. Καστανιάς

Η Φωνή της Πάρου χρησιμοποιεί cookies για βελτιστοποίηση της εμπειρίας του χρήστη. 
Με τη χρήση αυτού του ιστοτόπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies.