Έπεσαν υπέρ πατρίδος (Μέρος 1ο) | Του Ευαγ. Νικ. Καστανιά

> Απόψεις

«Ως ουδέν γλύκιον ης πατρίδος»  (Όμηρος).

Τίποτα άλλο πιο γλυκό από την πατρίδα (Μετάφραση: Δ. Ν. Μαρωνίτης)

«Τεθνάμεναι γαρ καλόν ενί προμάχοισι πεσόντα

άνδρ’ αγαθόν περί η πατρίδι μαρνάμενον» (Τυρταίος).

Τι τιμή στο παλληκάρι, όταν πρώτο στη φωτιά

σκοτωθεί για την  πατρίδα με τη σπάθα στη δεξιά

(Μετάφραση: Σπ. Τρικούπης).

«Μητρός τε και πατρός και των άλλων προγόνων απάντων τιμιώτερον εστί η πατρίς».

(Σωκράτης).

Ο σεβασμός του ανθρώπου προς τους νεκρούς αποτελεί υποχρέωση και είναι πανάρχαιος. Έχει τις ρίζες του από τα βάθη των αιώνων, από την εποχή που ο άνθρωπος κατανόησε την έννοια του φαινομένου του θανάτου. Ο θάνατος, οι νεκροί, καθώς και η σχέση των ζωντανών ανθρώπων προς τους νεκρούς, απασχόλησαν  από τότε, και απασχολούν ακόμα και σήμερα τους ανθρώπους.

Ο μέγιστος των ποιητών της αρχαιότητας και δημιουργός των αθανάτων έργων της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας», Όμηρος, αναφέρει ότι, ο Ύπνος και ο Θάνατος είναι δίδυμα αδέλφια: «Ύπνω και θανάτω διδυμάοσιν». Ο δεύτερος μετά τον Όμηρο, σπουδαιότερος ποιητής της αρχαιότητας, ο Βοιωτός Ησίοδος (7ος αι. π.Χ.), αναφέρει, στο έργο του «Θεογονία», ότι ο Ύπνος και ο Θάνατος είναι δίδυμα αδέλφια και «δεινοί θεοί», που κατοικούν στο σκοτεινό Τάρταρο.

Ο σεβασμός για τους νεκρούς στην Αρχαία Ελλάδα εθεωρείτο επιταγή του Θεού προς τους ανθρώπους και ηθικός κανόνας με πανανθρώπινη αξία. Και η εξύβριση  εθεωρείτο έγκλημα κατά της τιμής. Η μεγαλύτερη κατάρα που μπορούσε να εκφέρει κάποιος κατά άλλου, ήταν να μείνει άταφο το σώμα του, «εκπίπτειν χθονός». Τον σεβασμό προς τους νεκρούς επισημαίνει ο μεγάλος Αθηναίος, τραγικός ποιητής της αρχαίας Ελλάδας, Σοφοκλής (5ος αι. π.Χ.), στην τραγωδία του «Αντιγόνη», όπου η ομώνυμη ηρωίδα του έργου υπερασπίζεται μέχρι θανάτου το νεκρό αδελφό της, αρνούμενη να υπακούσει στη διαταγή του βασιλιά των Θηβών, Κρέοντα, να μείνει άταφος ο αδελφός της Πολυνείκης, γιατί η Αντιγόνη πίστευε, ότι ο σεβασμός προς τους νεκρούς είναι θεϊκή εντολή και υπερέχει απέναντι στους νόμους των κρατών και τους άρχοντες που τους δημιουργούν.

Και οι Αθηναίοι καταδίκασαν σε θάνατο και δήμευση της περιουσίας, τους στρατηγούς της ναυμαχίας των Αργινουσών (406 π.Χ.), παρά τη σπουδαία τους νίκη κατά των Λακεδαιμονίων, επειδή κρίθηκαν ένοχοι εσχάτης προδοσίας προς τις ηθικές αξίες του γένους, με το να παραλείψουν το καθήκον τους να περισυλλέξουν τους νεκρούς της ναυμαχίας, για να ταφούν στην πατρίδα τους. Από την αρχαιότητα οι έλληνες κατά τους πολέμους, κατόπιν συμφωνίας των αντιπάλων, κήρυτταν  βραχεία αναστολή των εχθροπραξιών (εκεχειρία/ανακωχή) για την περισυλλογή και την ταφή των νεκρών. Αργότερα ο σεβασμός στους νεκρούς θεσπίστηκε και νομοθετικά από τα Κράτη, αλλά και από διεθνείς συμβάσεις, όπως π.χ. από το Δίκαιο του Πολέμου, που προβλέπεται η, για ορισμένο χρόνο, αναστολή των πολεμικών επιχειρήσεων μεταξύ των εμπολέμων, για την περισυλλογή των τραυματιών και των νεκρών.

Ιδιαίτερο σεβασμό και τιμές απέδιδαν οι αρχαίοι Έλληνες προς τους πολεμιστές που έπεφταν στο πεδίο της μάχης υπέρ πατρίδος. Στην αρχαία Αθήνα, αλλά και σε άλλες πόλεις της αρχαίας Ελλάδας, η ταφή των νεκρών του πολέμου γινόταν δημοσία δαπάνη με ξεχωριστές τιμές, τελετές και εκφώνηση επιταφίων λόγων. Ο περίφημος Αθηναίος ιστορικός του Πελοποννησιακού πολέμου Θουκυδίδης, διέσωσε, με το μεγαλείο του λόγου του, τον Επιτάφιο που εκφώνησε ο Περικλής, εκ των επιφανεστέρων πολιτικών της αρχαιότητας, το 430 π.Χ., για τους πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού πολέμου. Ο Περικλής στο λόγο του επισημαίνει και ότι, η πολιτεία δεν αποδίδει μόνον ηθικά βραβεία, αλλά μεριμνά και για τους επιζώντες συγγενείς των νεκρών (ανατροφή και εκπαίδευση των ορφανών κ.τ.λ.).

Στα πεδία των μαχών, στα θέατρα πολεμικών συγκρούσεων και στον τόπο της ταφής των νεκρών του πολέμου, οι αρχαίοι Έλληνες κατασκεύαζαν μνημεία αφιερωμένα στους ηρωικούς μαχητές, που θυσίασαν τη ζωή τους για την τιμή και τη δόξα της πατρίδας. Η μορφή του μνημείου και τα υλικά κατασκευής τους ποικίλουν. Η συνηθέστερη μορφή είναι, πλάκα ή στήλη από μάρμαρο είτε από άλλο σκληρό πέτρωμα, με ή χωρίς βάση, επάνω στην οποία είναι χαραγμένα τα ονόματα των πεσόντων, ενώ συχνά υπάρχουν και σκαλισμένα πολεμικά σύμβολα είτε επιγραφές. Άλλη μορφή ταφικού μνημείου είναι ο τύμβος (τεχνητός δηλαδή λοφίσκος από χώμα στο σημείο πολλών ή ενός τάφου), ο ανδριάντας, η επιτάφια στήλη κ.ά.

Στη σύγχρονη εποχή, το μνημείο για τους πεσόντες ήρωες πολέμου είναι το Ηρώο, του οποίου η πιο συνηθισμένη μορφή είναι η μαρμάρινη στήλη, στην οποία είναι γραμμένα τα ονόματα των πεσόντων. Σε μερικές πόλεις και χωριά υπάρχουν και μνημεία, συνήθως ανδριάντες, αφιερωμένα σε ένα άτομο, που εξαίρουν την ανδρεία και τη συμβολή του στους αγώνες για την ελευθερία του έθνους. Ο χώρος του Ηρώου, που θεωρείται κενοτάφιο των φονευθέντων στο πεδίο της μάχης πολεμιστών, είναι ιερός και πρέπει να αποδίδεται ο προσήκων σεβασμός και να γίνονται μόνο τελετές μνήμης και απότισης φόρου τιμής στους νεκρούς. Το Ηρώο ανεγείρεται συνήθως σε επιλεγμένο σημείο της πόλης ή του χωριού, κοντά ή μέσα στην κεντρική πλατεία, στον περίβολο Μητροπολιτικού ναού ή άλλης μεγάλης εκκλησίας, αλλά και σε περίοπτη θέση εκτός πόλης ή χωριού, καθώς και κοντά στα πεδία των μαχών, και αλλού.

Το Ηρώο είναι το κεντρικό σημείο εορταστικών εκδηλώσεων, εθνικών εορτών, παρελάσεων, δοξολογιών, επιμνημόσυνων δεήσεων, εκφώνησης λόγων, απαγγελίας ποιημάτων, κατάθεσης στεφάνων και απόδοσης τιμής στους ήρωες, που θυσιάστηκαν μαχόμενοι υπέρ πίστεως και πατρίδος. Τις δαπάνες για την ανέγερση των μνημείων/ηρώων στις πόλεις και τα χωριά, τη μορφή τους, το υλικό κατασκευής, τη σχεδίαση, την καλλιτεχνική επιμέλεια, τη θέση ανέγερσης, τη διαμόρφωση του χώρου κλπ, τις αναλαμβάνει συνήθως το Δημόσιο. Όπου όμως αυτό δεν είναι εφικτό, λόγω οικονομικής δυσπραγίας του Δημοσίου -που είναι συχνό φαινόμενο- τότε αναλαμβάνει το βάρος της δαπάνης η ιδιωτική πρωτοβουλία.

(Συνεχίζεται)

Ευάγγελος Νικ. Καστανιάς

Η Φωνή της Πάρου χρησιμοποιεί cookies για βελτιστοποίηση της εμπειρίας του χρήστη. 
Με τη χρήση αυτού του ιστοτόπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies.