Οι παρακάμψεις στον δρόμο για την ευτυχία | Της Χρ. Μαμαλούδη (ΕΠΑΨΥ Β.Α. Κυκλάδων)

Υγεία

Περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε η ευτυχία μοιάζει να είναι ένας ιδανικός προορισμός,

Περισσότερο παρά ποτέ άλλοτε η ευτυχία μοιάζει να είναι ένας ιδανικός προορισμός,

η αναζήτηση του οποίου προωθείται με διάφορους τρόπους και μέσα. Αποτελεί μια πολιτισμική επιδίωξη, κυρίως για τις δυτικές κοινωνίες, γεγονός που μπορεί να παρατηρήσει κανείς σε διάφορα πολιτιστικά προϊόντα όπως ταινίες, βιβλία αυτοβοήθειας, αρθρογραφία.

Υπάρχει μια ιδέα στις μέρες μας ότι πρέπει συστηματικά να επιδιώκουμε να είμαστε χαρούμενοι και με όποιο τρόπο περνά από το χέρι μας να αποδιώχνουμε δυσάρεστα συναισθήματα. Σύμφωνα με έρευνες, τα θετικά συναισθήματα έχουν συνδεθεί με θετικές επιδόσεις σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης ζωής και κατάστασης, τόσο σε βιολογικό όσο και ψυχικό επίπεδο. Η ευτυχία παρουσιάζεται συνυφασμένη με πληρότητα, απόλαυση, αφθονία και δύσκολα υποψιάζεται κανείς τις παγίδες που μπορεί να κρύβει η επιδίωξή της.

Ανεξάρτητα όμως από το πόσο χαρούμενος νιώθει κανείς, μπορεί να πιάνει τον εαυτό του να επιθυμεί ή να ψάχνει τρόπους ώστε να είναι περισσότερο ή πιο συχνά. Ωστόσο, η επιδίωξη των θετικών συναισθημάτων φαίνεται να μην είναι μια ευθεία που οδηγεί στην ευτυχία. Το παράδοξο που ήταν ήδη γνωστό σε φιλοσοφικό επίπεδο, φαίνεται τα τελευταία χρόνια να τεκμηριώνεται και ερευνητικά: όσο πιο πολύ κυνηγά κανείς την ευτυχία τόσο πιο πολύ απομακρύνεται από αυτήν.

Ενδεχομένως να μπορέσουμε να κατανοήσουμε το πώς μπορεί να συμβαίνει αυτό, αν σκεφτούμε τον τρόπο με τον οποίο θέτουμε επιθυμητούς στόχους. Παραδείγματος χάριν, αν κάποιος έχει ως στόχο να κάνει καριέρα στο θέατρο, θα απογοητευτεί σε περίπτωση που δέχεται απορρίψεις. Ωστόσο, το συναίσθημα της απογοήτευσης είναι ανεξάρτητο από τον ίδιο τον στόχο και δεν τον εμποδίζει να εξακολουθεί να προσπαθεί. Αν για κάποιον όμως στόχος του είναι να νιώθει ευτυχισμένος, κάθε πιθανή απογοήτευση που βιώνει στην προσπάθειά του να το καταφέρει, προσβάλλει άμεσα τον στόχο του και αυτόματα τον ακυρώνει, δημιουργώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο απογοήτευσης και ματαίωσης.

Αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν βρίσκεται κανείς σε καταστάσεις οι οποίες του φαίνονται περισσότερο βατές σε σχέση με την επίτευξη του στόχου. Παραδείγματος χάριν, ένας μαθητής θα απογοητευτεί περισσότερο αν δεν γράψει καλά σε ένα εύκολο μάθημα. Αντίστοιχα, το ίδιο συμβαίνει όταν κανείς πιάνει τον εαυτό του να μην περνά καλά σε καταστάσεις εξ ορισμού ευχάριστες όπως είναι μια γιορτή∙ η ματαίωση είναι πιο έντονη.

Κάτι ακόμη που έχει διαπιστωθεί ερευνητικά είναι η σύνδεση της επιδίωξης της ευτυχίας με αυξημένα αναφερόμενα επίπεδα μοναξιάς και κοινωνική απομόνωση. Φαίνεται ότι εστιάζοντας κανείς στην επιδίωξη της προσωπικής του ευτυχίας επιλέγει δραστηριότητες οι οποίες έχουν εγωκεντρικό χαρακτήρα και παραμελεί τη σημασία των κοινωνικών δεσμών και την εργασία που αυτοί απαιτούν. Επίσης, συχνά προτιμά δραστηριότητες οι οποίες θεωρεί ότι θα τον οδηγήσουν στον εξιδανικευμένο στόχο της ευτυχίας. Στην πράξη όμως οι δραστηριότητες που μας κάνουν χαρούμενους είναι αυτές που επιλέγουμε ακριβώς γιατί μας δημιουργούν ευχάριστα συναισθήματα κατά τη διάρκεια εκτέλεσής τους και όχι γιατί μας φαίνονται κατάλληλες για να μας οδηγήσουν εν τέλει στον στόχο της ευτυχίας.

Συχνά γίνεται λόγος για διάφορους τρόπους με τους οποίους μπορεί κανείς να διώξει δυσάρεστα συναισθήματα ώστε να είναι περισσότερο ευτυχισμένος. Έτσι η ευτυχία ορίζεται όχι μόνο ως η απόλαυση θετικών συναισθημάτων αλλά και ως η απουσία δυσάρεστων όπως η θλίψη, ο φόβος, ο θυμός. Ωστόσο, το βίωμα αρνητικά χρωματισμένων συναισθημάτων συνδέεται με σημαντικές λειτουργίες της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Σε περιπτώσεις που χρειάζεται κανείς να υπερασπιστεί τον εαυτό του, δυσάρεστα συναισθήματα όπως η οργή τον βοηθούν –τόσο με όρους ψυχικούς όσο και φυσιολογίας- να ανταπεξέλθει καλύτερα. Παραδείγματος χάριν, όταν είναι κανείς οργισμένος αυξάνεται η πίεση και ο καρδιακός παλμός του,  υποστηρίζοντας με αυτόν τον τρόπο περισσότερο δραστικές αποκρίσεις στα ερεθίσματα γύρω του και διασφαλίζοντας ότι θα βρίσκεται σε ετοιμότητα για να αντιμετωπίσει τη συνθήκη που του δημιούργησε το συναίσθημα αυτό. Ο θυμός είναι ένα συναίσθημα που βοηθά να αποχωριστεί κανείς ανθρώπους και καταστάσεις που δεν τον ικανοποιούν πια και τον κινητοποιεί να αναζητήσει νέες εναλλακτικές.

Σε κατάσταση συναισθηματικής ευφορίας, οι άνθρωποι τείνουν να εμπλέκονται σε περισσότερο ριψοκίνδυνες καταστάσεις, να αγνοούν σημάδια απειλής και κινδύνου, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ο βαθμός επισφάλειας. Ένα χαρούμενο άτομο προσανατολίζει την προσοχή του απέναντι σε ερεθίσματα, τα οποία συνδέει με ευχάριστά πράγματα και ανταμοιβές, με συνέπεια να καθυστερήσει να αντιληφθεί ή και να αγνοήσει ένα δυνητικά επικίνδυνο ερέθισμα. Αυτό σημαίνει ότι όταν ένας άνθρωπος είναι χαρούμενος θα καθυστερήσει να αντιληφθεί έναν κίνδυνο στο περιβάλλον του, σε αντίθεση με την αντίδραση που θα είχε αν ήταν φοβισμένος.

Σε επίπεδο γνωστικής επεξεργασίας, φαίνεται ότι όταν κανείς βρίσκεται σε καλύτερη διάθεση, καταφεύγει πιο εύκολα σε κοινές πεποιθήσεις και κοινωνικά στερεότυπα. Αντίθετα, δυσάρεστα συναισθήματα συνδέονται με μια περισσότερο κριτική και συστηματική επεξεργασία των πραγμάτων. Το συναίσθημα της θλίψης μας κινητοποιεί να κοιτάξουμε προς τα πίσω, να κάνουμε μια ανασκόπηση και αποτίμηση καταστάσεων, να αναγνωρίσουμε τις ανάγκες μας και να δεχτούμε τους περιορισμούς μας. Οι ενοχές από την άλλη είναι απαραίτητο συστατικό για τη διατήρηση στενών διαπροσωπικών σχέσεων, καθώς ενισχύουν τη δυνατότητα για ενσυναίσθηση και κατανόηση του άλλου αλλά και τη διάθεση να επανορθώσει κανείς και να αποκαταστήσει δεσμούς.

Φυσικά το να επιλέγει κανείς συνθήκες που τον κάνουν χαρούμενο είναι ωφέλιμο, ειδικά όταν έχει στη διάθεσή του περισσότερο κατάλληλα εργαλεία.  Ανάμεσα σε αυτά είναι η ικανότητα να γνωρίζει κανείς καλύτερα τα συναισθήματά του, να επιτρέπει την ολοκληρωμένη έκφρασή τους, να ανακαλύψει τι είναι αυτό που του δίνει χαρά και να αναζητά όλους και όλα αυτά που τον κάνουν χαρούμενο, αντί να αναζητά απευθείας και εν κενώ το συναίσθημα της ευτυχίας. Τέλος, είναι σημαντικό με τον καιρό όλα τα παραπάνω να πάρουν έναν αυτόματο χαρακτήρα, όπως πραγματοποιεί κανείς τις περισσότερες εργασίες της καθημερινότητας, χωρίς να το πολυσκέφτεται, καθώς η κάθε στιγμή που διερωτάται κανείς αν είναι αρκετά ευτυχισμένος είναι και η στιγμή που η ευτυχία κινδυνεύει να χαθεί.

Χριστίνα Μαμαλούδη

Κλινική Ψυχολόγος, Εκπαιδευόμενο μέλος του Ινστιτούτου Ομαδικής Ανάλυσης S. H. Foulkes, Κλιμάκιο Πάρου Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας ΒΑ Κυκλάδων ΕΠΑΨΥ

Πηγές:

Ford, B., & Mauss, I. (2014). The paradoxical effects of pursuing positive emotion. Positive emotion: Integrating the light sides and dark sides, 363-382.

Η Φωνή της Πάρου χρησιμοποιεί cookies για βελτιστοποίηση της εμπειρίας του χρήστη. 
Με τη χρήση αυτού του ιστοτόπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies.