Πένθος και κατάθλιψη

Υγεία

Δεν είναι σπάνιες οι φορές στην ψυχιατρική κλινική πράξη, να προσέρχονται άνθρωποι μετά από απώλεια κάποιου προσφιλούς τους προσώπου, ζητώντας ουσιαστικά βοήθεια στη διαχείριση του πένθους τους.

Είναι όμως απαραίτητη η θεραπευτική παρέμβαση σε πενθούντες; Και πώς μπορεί κάποιος να ξεχωρίσει αν αυτό που αισθάνεται ο ίδιος ή ένα οικείο του πρόσωπο είναι πένθος και όχι κατάθλιψη; Θα προσπαθήσουμε σε αυτό το άρθρο να διαχωρίσουμε τις δυο καταστάσεις και να δούμε πότε είναι απαραίτητο να απευθυνθεί κανείς σε έναν θεραπευτή/ψυχίατρο.

Κατ’ αρχάς να ξεκαθαρίσουμε ότι το πένθος είναι μια κοινή και «φυσιολογική» ανθρώπινη εμπειρία, η οποία σχετίζεται με την απώλεια, και θεωρείται αντίδραση σε αυτή. Έχουν γίνει διάφορες προσπάθειες να περιγραφούν τα στάδια του πένθους. Το πιο διαδεδομένο μοντέλο της Elizabeth Kübler-Ross προέκυψε από τη διαδικασία διεργασίας θανάτου σε ασθενείς με μοιραία διάγνωση αλλά υιοθετήθηκε ευρέως και για καταστάσεις πένθους που αφορούν στην απώλεια προσφιλών προσώπων:

Στάδια διεργασίας θανάτου κατά Elizabeth Kübler-Ross

Σοκ και άρνηση. 2. Θυμός. 3. Διαπραγμάτευση. 4. Κατάθλιψη. 5. Αποδοχή.

Υπάρχουν ωστόσο κι άλλες σταδιοποιήσεις, πιο συγκεκριμένες επάνω στην απώλεια, όπως του John Bowlby και του C.M. Parkes.

Στάδια πένθους κατά John Bowlby: 1. Μούδιασμα /Διαμαρτυρία. 2. Νοσταλγία και αναζήτηση του χαμένου προσώπου. 3. Αποδιοργάνωση και απόγνωση. 4. Αναδιοργάνωση.

Στάδια πένθους κατά C.M Parkes: 1. Συναγερμός. 2. Μούδιασμα. 3. Αναζήτηση. 4. Μελαγχολία. 5. Ανάρρωση και αναδιοργάνωση.

Το πένθος παρατηρείται όχι μόνο σε περιπτώσεις θανάτου. Η απώλεια μπορεί να είναι ένα χωρισμός πχ από διαζύγιο, κάθειρξη, μετανάστευση ή μπορεί να αφορά ένα φανταστικό αντικείμενο αγάπης (όπως πχ σε περιπτώσεις θεραπευτικής αποβολής ή ενδομήτριου θανάτου εμβρύου).

Επίσης μπορεί να αφορά σε ένα συναισθηματικά φορτισμένο αντικείμενο (πχ ένα απόκτημα, ένα σπίτι) ή κατάσταση (πχ θέση εργασίας). Τέλος μπορεί να προκύψει και σε καταστάσεις όπου πλήττεται η εικόνα του εαυτού, όπως μαστεκτομή, αφαίρεση εσωτερικών γεννητικών οργάνων, ακρωτηριασμός. Δεδομένου ότι θεωρούμε το πένθος μια φυσιολογική και αναμενόμενη κατάσταση είναι σημαντικό να μπορέσουμε να το διαφοροποιήσουμε από την κατάθλιψη, η οποία αποτελεί μια νοσολογική οντότητα.

Η διαφοροποίηση αυτή δεν είναι πάντα εύκολη, καθώς οι δύο καταστάσεις προσομοιάζουν ως προς τις εκδηλώσεις τους. Μελαγχολία, αίσθημα ενοχής, κλάμα, διαταραχές στον ύπνο, απώλεια βάρους, μειωμένη ερωτική επιθυμία, κοινωνική απόσυρση, ευερεθιστότητα, διαταραχές στην προσοχή και τη συγκέντρωση, είναι όλα χαρακτηριστικά που αφορούν και στις δύο καταστάσεις. Στο πένθος ωστόσο, τα συμπτώματα αυτά αμβλύνονται με το πέρασμα του χρόνου και συνήθως υποχωρούν σε ένα διάστημα από 6 έως 12 μήνες, ενώ αντίθετα στην κατάθλιψη τα συμπτώματα δεν υποχωρούν, αλλά μπορεί και να επιδεινώνονται με το χρόνο.

Το αίσθημα ενοχής και η αυτομομφή στο πένθος αφορά κυρίως στη σχέση του πενθούντα με τον αποθανόντα ενώ αντίθετα ο καταθλιπτικός εμφανίζει καθολικά αισθήματα αυτομομφής και αναξιότητας που αγγίζουν όλους σχεδόν τους τομείς της ζωής του.

Ο πενθών συχνά προκαλεί την κατανόηση και τη συμπάθεια του κοινωνικού του περίγυρου και ανταποκρίνεται στην ενθάρρυνση και στις επαφές. Ο καταθλιπτικός μπορεί συχνά να προκαλέσει διαπροσωπική ευερεθιστότητα, ενόχληση ή αγανάκτηση και συνήθως δεν ανταποκρίνεται στην ενθάρρυνση, αποφεύγοντας και τις κοινωνικές επαφές.

Επιπλέον η κατάθλιψη ανταποκρίνεται και βελτιώνεται με την αντικαταθλιπτική αγωγή, κάτι που δεν ισχύει στην περίπτωση πένθους. Τέλος οι αυτοκαταστροφικές ιδέες είναι σαφώς πιο συχνές στις περιπτώσεις κατάθλιψης παρά στο πένθος.

Ένα ερώτημα που γεννάται σε αυτό το σημείο είναι, τελικά χρειάζεται θεραπεία το πένθος ή όχι; Η απάντηση είναι ότι ο κλινικός καλείται να εκτιμήσει το ενδεχόμενο θεραπείας σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν παρεκκλίσεις από την αναμενόμενη πορεία εξέλιξης της διεργασίας του πένθους:

Διαρκεί το πένθος περισσότερο από το πολιτισμικά αναμενόμενο; Στις κοινωνίες μας θεωρείται φυσιολογική μια διάρκεια πένθους 6-12 μήνες. Παρουσιάζει ο πενθών εκσεσημασμένες λειτουργικές δυσκολίες ή πλήρη αδυναμία να ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις της καθημερινότητάς του; Εκφράζεται υπερβολική ενοχή ή νοσηρή ενασχόληση με τα γεγονότα που οδήγησαν στην απώλεια; Υπάρχει αυτοκτονικός ιδεασμός ή εκδηλώνονται ψυχιατρικές καταστάσεις όπως αγχώδεις διαταραχές, κατάχρηση ουσιών ή κλινική κατάθλιψη;

Όλα αυτά τα στοιχεία συνεκτιμούνται με τη συνολική εικόνα και το ατομικό ιστορικό του πενθούντος, ώστε να οδηγηθεί ο κλινικός στην απόφαση παρέμβασης ή μη. Ιδιαίτερα σε ότι αφορά το τέταρτο σημείο,  δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου ένα πένθος μπορεί να επιπλακεί σε μείζων καταθλιπτικό επεισόδιο. Επιβαρυντικοί παράγοντες γι’ αυτή την εξέλιξη μπορεί να είναι το βεβαρυμμένο ατομικό ιστορικό (συναισθηματική διαταραχή),  η νεαρή ηλικία (<30), σοβαρά προβλήματα υγείας, η ανεργία καθώς και ένα περιορισμένο υποστηρικτικό κοινωνικό δίκτυο.

Η απώλεια και το πένθος ενός συνανθρώπου μας είναι μια εμπειρία που συχνά φέρνει σε αμηχανία ή σε δύσκολη θέση όποιον βρίσκεται απέναντί του.  Καθένας, που έρχεται σε επαφή με έναν πενθούντα που ζητάει στήριξη, είναι σημαντικό να γνωρίζει ότι σε γενικές γραμμές ευεργετικά δρα η διακίνηση και όχι η απαγόρευση συναισθημάτων.

Είναι καλό να μιλάει ο πενθών για την απώλειά του, για το αγαπημένο του πρόσωπο, και συχνά είναι ανακουφιστική η αναπόληση και η συζήτηση με άλλους ανθρώπους που γνώριζαν το αποθανόν πρόσωπο, για τις όμορφες και θετικές στιγμές που έχουν βιώσει στο παρελθόν. Το κλάμα, η στεναχώρια όπως και ο θυμός έχουν τη θέση τους σε αυτή τη διαδικασία και είναι σημαντικό να μην αποτρέπονται. Οι συναντήσεις με τον πενθούντα είναι καλό να είναι συχνές και σύντομες, παρά αραιότερες και μεγαλύτερης διάρκειας, με οδηγό βέβαια πάντοτε  την ανάγκη και την επιθυμία του ίδιου του πενθούντα.

Τέλος η χρήση φαρμακευτικής αγωγής με αγχολυτικά ή αντικαταθλιπτικά φάρμακα σε περιπτώσεις φυσιολογικού πένθους είναι καλό να αποφεύγεται. Πιο βαθιά και πιο ουσιαστική επίδραση μπορεί να επιφέρει η προφορική ανακούφιση από πλευράς του κλινικού και ακόμα περισσότερο των οικείων προσώπων.

Αλέξανδρος Καλπάκης

Ψυχίατρος Κινητής Μονάδας Ψυχικής Υγείας ΒΑ Κυκλάδων ΕΠΑΨΥ

Η Φωνή της Πάρου χρησιμοποιεί cookies για βελτιστοποίηση της εμπειρίας του χρήστη. 
Με τη χρήση αυτού του ιστοτόπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies.