Ο χαρακτήρας της επανάστασης του 1821 και τα διδάγματα

Πάρος

Η «Φωνή της Πάρου», στο πλαίσιο εορτασμού των 200 χρόνων από την Ελληνική επανάσταση του 1821, συνομίλησε με τον Παριανό ιστορικό Αναστάση Γκίκα, για να μας αναλύσει τον χαρακτήρα και τα διδάγματα που πηγάζουν από την μελέτη των ιστορικών γεγονότων του εθνικοαπελευθεροτικού αγώνα.

Η συνέντευξη

Κύριε Γκίκα, θα θέλαμε, με την επιστημονική ιστορική γνώση σας, να «φωτίσουμε» πλευρές της επανάστασης αλλά και να «προκαλέσουμε» τους αναγνώστες να ξαναμελετήσουν την ιστορία του ’21 και τα διδάγματα αυτού του αγώνα.

Ποιό ήταν το περιεχόμενο και ο χαρακτήρας της Ελληνικής Επανάστασης;

Α.Γ.: Ο χαρακτήρας μιας επανάστασης προσδιορίζεται από την εποχή της, τις ανάγκες που τη γεννούν και τις κοινωνικές δυνάμεις που πρωτοστατούν σε αυτή. Και η Επανάσταση του 1821 πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο γενικότερων κοσμογονικών αλλαγών που συντάραξαν συθέμελα τις κοινωνίες των ανθρώπων. Σε μια ιστορική εποχή, όπου ο παλιός κόσμος των βασιλιάδων και των ευγενών παρήκμαζε και πέθαινε, ενώ νέες κοινωνικές δυνάμεις είχαν κάνει δυναμικά την εμφάνισή τους στο προσκήνιο της Ιστορίας, διεκδικώντας όλο και πιο επιτακτικά να λάβουν τη θέση τους σε αυτή. Πρόκειται, βεβαίως, για την κοινωνική τάξη των εμπόρων, των καραβοκυραίων, των βιοτεχνών, των τραπεζιτών, κλπ., που, συνολικά, ονομάζουμε αστική τάξη.

Η αμφισβήτηση του παλιού κόσμου ξεκίνησε ως ανάγκη, γιατί οι νέες δυνάμεις, όσο μεγάλωναν, τόσο πιο πολύ ασφυκτιούσαν στους κόλπους του. Σε μια πορεία, η ανάγκη αυτή γέννησε νέες ιδέες (το Διαφωτισμό), που με τη σειρά τους μετουσιώθηκαν σε επαναστατικά κηρύγματα κατά της τυραννίας, υπέρ της ισότητας και της ελευθερίας. Εν τέλει η ανάγκη έγινε Ιστορία, οι αντιθέσεις μεταξύ του παλιού και του νέου έφτασαν σε βαθμό ρήξης και οδήγησαν σε μια σειρά επαναστάσεις, που έγιναν και ο καταλύτης για να κινήσουν οι τροχοί της Ιστορίας μπροστά. 

Η εποχή λοιπόν όπου ξέσπασε η Ελληνική Επανάσταση του 1821 ήταν μια εποχή αστικών επαναστάσεων, στην Αμερική το 1775, στην Γαλλία το 1789, στην Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία το 1820, κοκ.

Και αυτές οι κοσμογονικές αλλαγές επηρέασαν και τον ελλαδικό χώρο;

Α.Γ.: Βεβαίως. Τέλη του 18ου – αρχές του 19ου αιώνα, η ελληνική αστική τάξη είχε αποκτήσει τεράστια οικονομική δύναμη. Ο ελληνόκτητος στόλος είχε πενταπλασιαστεί μέσα σε λίγες δεκαετίες, τα ελληνικά εμπορικά δίκτυα είχαν απλωθεί σε όλη την Ευρώπη, κοκ. Η οικονομική όμως αυτή δύναμη δεν είχε αντίστοιχη έκφραση στο πολιτικό πεδίο, στο επίπεδο της εξουσίας. Αντιθέτως, εμποδιζόταν, τόσο από τον παλιό (φεουδαρχικό) τρόπο οργάνωσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας, όσο και από το γεγονός ότι, η ελληνική αστική τάξη, όσο δυνατή και αν ήταν, παρέμενε σε καθεστώς υποτέλειας υπό ξένο δυνάστη. Έτσι, η πάλη για το νέο δέθηκε με την πάλη για ανεξαρτησία. Εξού και η Επανάσταση του 1821 είχε ταυτόχρονα κοινωνικό και εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα.

Σιγά-σιγά, λοιπόν, η οικονομική δύναμη έφερε την πνευματική ακμή (με την ίδρυση σχολών, την έκδοση βιβλίων, κλπ.), η κοινωνική προβληματική του Διαφωτισμού οσμώθηκε με την εθνική αφύπνιση, ενώ άρχισαν προοδευτικά να εμφανίζονται και τα πρώτα επαναστατικά σκιρτήματα και οργανώσεις, με σημαντικότερη βεβαίως τη Φιλική Εταιρία. Γεγονός-καταλύτης υπήρξε αναμφίβολα η Γαλλική Επανάσταση, που όπως έγραψε ο ίδιος ο Θ. Κολοκοτρώνης, «έκαµε να ανοίξουν τα µάτια του κόσµου». Πράγματι, η Γαλλική Επανάσταση ενέπνευσε και έδειξε το δρόμο για την επαναστατική αλλαγή. Κάτι που αποτυπώθηκε ανάγλυφα στη σκέψη και το έργο, τόσο του Αδ. Κοραή, όσο και του Ρήγα Φεραίου, κ.ά. Στην όξυνση των αντιθέσεων εντός της οθωμανικής αυτοκρατορίας συνέβαλε όμως και η βαθύτατη οικονομική κρίση που εκδηλώθηκε προεπαναστατικά στο εμπόριο και τη ναυτιλία, εντείνοντας τα κοινωνικά αδιέξοδα της εποχής σε βαθμό επαναστατικής ρήξης.

Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, πως η μεγάλη πλειοψηφία των μελών της Φιλικής Εταιρίας, της οργάνωσης δηλαδή που οργάνωσε, σχεδίασε και κήρυξε την Επανάσταση του 1821, ανήκε στην τάξη των εμπόρων, των πλοιάρχων, κλπ. Ούτε είναι τυχαίο ότι ήδη από το 1815 είχαν σημειωθεί γενικευμένες εξεγέρσεις πείνας στην Πελοπόννησο. Χαρακτηριστική ήταν η απάντηση των οπλαρχηγών του Μωριά στον Καποδίστρια όταν, παραμονές της Επανάστασης, εκείνος τους συνέστησε σύνεση και υπομονή. «Μας µιλάτε για το µέλλον», του είπαν, «τη στιγµή που µας λείπει και το καθηµερινό ψωµί και δεν έχουµε τίποτα».

Μιλήσατε για το ρόλο της τάξης των εμπόρων και των καραβοκυραίων, της αστικής τάξης όπως λέτε. Ποια ήταν όμως η στάση και ο ρόλος των άλλων κοινωνικών δυνάμεων της εποχής έναντι της Επανάστασης του 1821;

Α.Γ.: Η αστική τάξη ήταν πράγματι αυτή, στην οποία ανήκε η ιστορική πρωτοβουλία, που έδωσε το ιδεολογικό στίγμα και ανέλαβε την οργάνωση της Επανάστασης. Στην υπόθεση της Επανάστασης, βεβαίως, συμπαρατάχθηκαν και άλλες κοινωνικές δυνάμεις, δίχως όμως να έχουν αυτές την πρωτοβουλία. Γιατί συνέβη αυτό; Κοιτάξτε, η εικόνα που έχουμε για την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, από το σχολείο λ.χ., είναι πως όλοι οι ραγιάδες υποφέραμε εξίσου τα δεινά της υποτέλειας, σωστά;  Δεν είναι όμως έτσι. Υπήρχαν υποτελείς πολλών «ταχυτήτων», θα μπορούσε να πει κανείς.

Υπήρχε η Εκκλησία με τεράστια προνόμια και εξουσία. Υπήρχαν οι Φαναριώτες, που κατείχαν υψηλόβαθμες θέσεις στο οθωμανικό κράτος. Υπήρχαν και οι μεγάλοι γαιοκτήμονες, οι περιβόητοι κοτζαμπάσηδες, που ξεζούμιζαν στη δουλειά και τους φόρους – ποιους νομίζετε;- μα τους φτωχούς ραγιάδες βιοπαλαιστές. Με άλλα λόγια υπήρχαν οι ανώτερες χριστιανικές τάξεις, που τα είχαν εξαιρετικά καλά με τους οθωμανούς επικυρίαρχους. Και υπήρχαν βεβαίως, από την άλλη μεριά, οι φτωχές λαϊκές μάζες, που υπέφεραν τα πάνδεινα, τόσο από τους οθωμανούς, όσο όμως και από τους συμπατριώτες τους αρχόντους. Δεν είναι τυχαίο πως, οι «κλέφτες», χτυπούσαν εξίσου αγάδες και κοτζαμπάσηδες. Ή πως oθωμανοί, κοτζαμπάσηδες και Εκκλησία πολέμησαν από κοινού τους κλέφτες του Μωριά, σχεδόν εξοντώνοντάς τους το 1805-1806, λίγα χρόνια δηλαδή πριν την Επανάσταση του 1821. Τότε μάλιστα το Πατριαρχείο αφόρισε τους κλέφτες –μεταξύ αυτών και τους Κολοκοτρωναίους- όπως είχε πράξει πιο πριν με τους μετέχοντες στην εξέγερση των Ορλοφικών και όπως έπραξε αργότερα με τους επαναστάτες του 1821.Με άλλα λόγια, δεν είχαν όλοι συμφέρον σε μια επαναστατική ρήξη με την οθωμανική αυτοκρατορία.

mesologiou

Βεβαίως, οι κοσμογονικές αλλαγές που συντελούνταν, δεν άφησαν ανεπηρέαστες και αυτές τις κοινωνικές δυνάμεις. Έτσι, πολλοί κοτζαμπάσηδες που είχαν αρχίσει να ασχολούνται επίσης με το εμπόριο και τη ναυτιλία, προσέγγιζαν όλο και περισσότερο τις πιο ριζοσπαστικές δυνάμεις της εποχής. Πολλοί Φαναριώτες είχαν επηρεαστεί από τη Γαλλική Επανάσταση και το Διαφωτισμό. Το ίδιο συνέβη και με πολλούς φωτισμένους λόγιους ιεράρχες. Ο δε κατώτερος κλήρος, όντας πιο κοντά στα προβλήματα και τις αγωνίες του φτωχού λαού, μετείχε δραστήρια στην Επανάσταση, συχνά με το όπλο στο χέρι. Και φυσικά, υπήρχε ο μέγας λαός, οι «ξυπόλητοι και παρακεντέδες» όπως τους έλεγαν με περιφρόνηση οι συμπατριώτες τους άρχοντες, οι οποίοι ρίχτηκαν με αξιοθαύμαστη ανιδιοτέλεια στα πεδία των μαχών, ποτίζοντας με το αίμα τους το δέντρο της ελευθερίας να ανθίσει. Σε κάθε περίπτωση, οι αντιθέσεις που προϋπήρχαν, μεταξύ π.χ. των πιο καθυστερημένων κοινωνικά κοτζαμπάσηδων και των πιο προωθημένων εμπόρων και καραβοκυραίων, εκφράστηκαν και κατά την έκρηξη της Επανάστασης, με τους λεγόμενους «εμφυλίους».

Αυτή η «διχόνοια» που εκδηλώθηκε στη διάρκεια της Επανάστασης, είναι τελικά «στίγμα της φυλής μας», όπως λένε;

Α.Γ.: Όχι βέβαια, οι συγκρούσεις που εκδηλώθηκαν στο εσωτερικό του επαναστατικού στρατοπέδου δεν είχαν να κάνουν με το «κακό μας το κεφάλι», όπως έχουμε συνηθίσει να λέμε, αλλά με υπαρκτές αντιθέσεις, ριζωμένες στην προεπαναστατική εποχή, που εκδηλώθηκαν βεβαίως και στην Επανάσταση και υπήρξαν θα έλεγε κανείς και σε ένα μεγάλο βαθμό απαραίτητες, προκειμένου να επικρατήσει το καινούριο. Να σημειώσουμε δε πως εμφύλιες συγκρούσεις υπήρχαν σε όλες ανεξαιρέτως τις αστικές επαναστάσεις της εποχής. Μήπως στη Γαλλική Επανάσταση δεν υπήρξαν Γάλλοι που πολέμησαν, άλλοι υπέρ της επανάστασης και άλλοι κατά (σε συνεργασία μάλιστα με τους «προαιώνιους» εχθρούς της Γαλλίας, τους Άγγλους); Αλλά και μέσα στο επαναστατικό στρατόπεδο, μήπως δεν υπήρξαν σφοδρότατες συγκρούσεις ανάμεσα στα πιο ριζοσπαστικά και τα πιο συντηρητικά τμήματά της; Οι εμφύλιες συγκρούσεις δεν ήταν επομένως κάποια «ελληνική ιδιαιτερότητα».

mantw

Τι γνωρίζουμε για τη συμμετοχή των Παριανών στην Επανάσταση του ’21;

Α.Γ.: Η συμμετοχή της Πάρου στην Επανάσταση του 1821 ήταν πολύμορφη και καθόλου αμελητέα. Το κρίμα είναι ίσως ότι εμείς, οι σύγχρονοι Παριανοί, δεν την γνωρίζουμε όσο καλά θα έπρεπε. Κι’ όμως, στην Ιστορία του τόπου μας, μπορεί κανείς να βρει όλες τις αντιθέσεις και τους πρωταγωνιστές της εποχής εκείνης. 

Από τη μια, τον Άγιο Αθανάσιο τον Πάριο, που πρωτοστάτησε στην πολεμική της Εκκλησίας κατά των νέων ιδεών του Διαφωτισμού, διακηρύττοντας μάλιστα λίγα χρόνια πριν την Επανάσταση πως η ελευθερία δεν είναι στη φύση του ανθρώπου. Ή το Φαναριώτη Ν. Μαυρογένη, ο οποίος, όντας Δραγουμάνος του Στόλου, υπήρξε κατά τις μαρτυρίες συντοπιτών του της εποχής «πιο τύραννος και από τους Τούρκους».

Και από την άλλη, τη Μαντώ Μαυρογένους, που επηρεασμένη από το επαναστατικό ρεύμα της περιόδου έδωσε κυριολεκτικά τα πάντα στην Επανάσταση. Επίσης, τον έμπορο Σπ. Μαύρο και τον τραπεζίτη Αλ. Μαύρο, που εντάχθηκαν στη Φιλική Εταιρία ήδη από το 1818. Αλλά και τον Φιλικό Π. Δημητρακόπουλο, που στις 24 Απριλίου 1821 κήρυξε την Επανάσταση στο νησί, καθώς και τους δεκάδες συντοπίτες μας, αλιείς, ναυτικούς και αγρότες, που πήγαν εθελοντές και πολέμησαν στην πολιορκία της Τριπολιτσάς και αλλού.

Ποια είναι τα διδάγματα αυτής της περιόδου και πόσο μας βοηθούν στην σημερινή δύσκολη κατάσταση που βιώνουμε;

 Α.Γ.: Η Επανάσταση του 1821 μας διδάσκει πως ένας λαός που είναι αποφασισμένος να διεκδικήσει το δίκιο του, περικλείει τεράστια δύναμη. Τέτοια δύναμη, που μπορεί να τα βάλει με αυτοκρατορίες ολόκληρες, οι οποίες φαντάζουν παντοδύναμες και αιώνιες, και να βγει νικητής. Αναδεικνύεται επίσης πως, ποτέ δεν πλέαμε όλοι στην ίδια βάρκα, ούτε τότε, ούτε βεβαίως και σήμερα. Και επί οθωμανικής κυριαρχίας, κάποιοι -τα ανώτερα δηλαδή κοινωνικά στρώματα ζούσαν πλουσιοπάροχα σε βάρος των πολλών. Το πιο σημαντικό, όμως, δίδαγμα του 1821 είναι πως οι τροχοί της Ιστορίας προχωρούν μπροστά. Με σκαμπανεβάσματα, ακόμα και προσωρινά πισωγυρίσματα, αλλά πάντοτε μπροστά. Έτσι, αργά η γρήγορα, η ανάγκη πάντοτε γίνεται Ιστορία. Σήμερα, αυτό που κάποτε πρέσβευε το νέο και το προοδευτικό, έχει περάσει προ πολλού στη θέση του παλιού.

Σήμερα είναι ο αστικός κόσμος, το σύστημα αυτό της εκμετάλλευσης που ονομάζουμε καπιταλισμό, το οποίο παρακμάζει και σαπίζει, γεννώντας διαρκώς φτώχεια, πείνα, κρίσεις και πολέμους. Δείτε τι τεράστιες αντιφάσεις δημιουργούνται μεταξύ των κερδών των ολίγων, των κολοσσών του πλούτου από τη μια και τις ανάγκες των πολλών αλλά και τις σύγχρονες δυνατότητες που υπάρχουν για να τις καλύψουν- από την άλλη. Μέσα στην πανδημία, π.χ., σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, οι δισεκατομμυριούχοι του κόσμου αύξησαν τις περιουσίες τους κατά 1,9 τρις δολάρια.

 Ταυτόχρονα, εκατομμύρια συνάνθρωποί μας έπεσαν κάτω από τα όρια της φτώχειας, ζουν με την ανασφάλεια της αναδουλειάς, ή με επιδόματα-ελεημοσύνες. Και όμως, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, θα έφτανε μόλις το 1/7 των κερδών των υπερπλουσίων της γης προκειμένου να εξαλειφθεί η παγκόσμια πείνα και φτώχεια.

Τα σημερινά αδιέξοδα και αντιφάσεις της ανθρωπότητας λοιπόν δεν αποτελούν «φυσικά φαινόμενα». Είναι γέννημα θρέμμα ενός ανθρωποφάγου συστήματος, του καπιταλισμού, που όσο γερνά, τόσο γίνεται πιο βίαιο, πιο απεχθές, πιο απειλητικό για την ίδια τη ζωή μας. Και για να απελευθερωθεί ο κόσμος του μόχθου από αυτά τα δεσμά και να γίνει ο πραγματικός κύριος της ζωής του και του τεράστιου πλούτου που παράγει αλλά δεν απολαμβάνει, πρέπει να γίνει και πάλι ο πρωταγωνιστής της Ιστορίας. Και να κατακτήσει αυτό που του ανήκει με τις δικές του, σύγχρονες, Επαναστάσεις. Για μια κοινωνία πραγματικά ελεύθερη, χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, για το σοσιαλισμό.

Αναστάσης Γκίκας

∆ρ. Πολιτικών Επιστημών

Ποιος είναι ο Αναστάσης Γκίκας

Ο Αναστάσης Ι. Γκίκας γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Πάρο. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες και Ιστορία στη Μ. Βρετανία, όπου ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό και το διδακτορικό του. Έχει συγγράψει 4 βιβλία, ενώ είχε συμμετοχή και στη συγγραφή άλλων 5, με πιο πρόσφατο το κεφάλαιο «Ο ρόλος και η στάση των κοινωνικών δυνάμεων της εποχής στην Επανάσταση του 1821 – Ο χαρακτήρας της Επανάστασης» (στην έκδοση της Σύγχρονης Εποχής με τίτλο «1821. Η Επανάσταση και οι απαρχές του ελληνικού αστικού κράτους»). Στο βιογραφικό του περιλαμβάνονται επίσης μια σειρά συμμετοχές σε ελληνικά και διεθνή Συνέδρια, ιστορικά ντοκυμαντέρ, καθώς και δεκάδες άρθρα σε εφημερίδες και επιστημονικά περιοδικά. Είναι μέλος του Τμήματος Ιστορίας της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, ενώ υπήρξε και υποψήφιος βουλευτής Κυκλάδων του ΚΚΕ σε μια σειρά εκλογικές αναμετρήσεις.

Η Φωνή της Πάρου χρησιμοποιεί cookies για βελτιστοποίηση της εμπειρίας του χρήστη. 
Με τη χρήση αυτού του ιστοτόπου, αποδέχεστε τη χρήση των cookies.